Organy Katedry w Oliwie
Wstęp Historia Dyspozycja Koncerty Multimedia Dyskografia

Spis treści

 1433 - 1577
 1580
 1603 - 1604, Christian Neumann
 1626 - 1655
 1680, Johann Georg Wulff
 1758, Johann Wilhelm Wulff
 1763 - 1788, Johann Wilhelm Wulff jako Brat Michał
 1790 - 1793, Fryderyk Rudolf Dalitz
 1835, Jakob Bernhard Wiszniewski
 1863 - 1865, Fryderyk W. Kaltschmidt
 1874, Karol Schuricht
 1902, Bracia Oswald i Paweł Dinse
 1914 - 1917
 1934 - 1935, Josef Goebel
 1945, Fryderyk Schwarz
 1955, Wacław Biernacki
 1966 - 1968, Zygmund Kamiński
 2000 - 2004, Zdzisław Mollin
 Dzisiejszy stan dużych organów



1433 - 1577
       Najstarsze zapiski dotyczące organów w klasztorze oliwskim pochodzą z 1433 roku. Klasztor posiadał wtedy duże organy nieznanego pochodzenia. Około roku 1498 mnisi posiadali już dwa instrumenty.

Niestety w czasie napadu gdańskich protestantów w roku 1577 obydwa te instrumenty zostały zniszczone.

 Spis treści 

1580
       W roku 1580 nieznany organmistrz wybudował w klasztorze oliwskim małe organy z dwiema krótkimi klawiaturami. Również dyspozycja tego instrumentu jest tajemnicą.
Pierwszym znanym z nazwiska organistą w klasztorze cystersów w Oliwie był w 1595 roku Andrzej Syberus.

 Spis treści 

1603 - 1604, Christian Neumann
       W roku 1603 organmistrz Christian Neumann rozpoczął budowę dużego instrumentu w klasztorze oliwskim. Prawdopodobnie wykorzystał on również do tego zachowane fragmenty organów zniszczonych w 1577 roku.

Instrument ten został ukończony w roku 1604,a jego odbiór przeprowadził Cajus Schmiedlein, ówczesny główny organista Katedry Mariackiej w Gdańsku.

 Spis treści 

1626 - 1655
       W czasie najazdu Szwedów na Polskę w roku 1626 również i Oliwa padła ofiarą najeźdźców. Armia szwedzka poważnie uszkodziła organy klasztorne. W roku 1628 nieznany organmistrz wybudował nowe, duże organy.

Prawdopodobnie w roku 1655,w czasie ponownego najazdu szwedzkiego, admirał Karl Wrangel zrabował małe organy chóralne i przekazał je do Skolkloster w pobliżu Sztokholmu, gdzie znajdują się one do dzisiaj.
Analiza tego instrumentu przez szwedzkich naukowców próbuje jednak udowodnić, iż instrument ten został wybudowany w Szwecji w roku 1667.

 Spis treści 

1680, Johann Georg Wulff
       Jan Jerzy Wulff wybudował w roku 1680 nowe organy chóralne. Instrument ten został umiejscowiony w południowym skrzydle nawy poprzecznej.

 Spis treści 

1758, Johann Wilhelm Wulff
       Było to w roku 1758, gdy Jan Wilhelm Wulff, prawdopodobnie wnuk Jana Jerzego Wulffa, przybył do Oliwy, gdzie spotkał ówczesnego opata - Jacka Rybińskiego.

Rybiński powierzył Wulffowi renowację organów chóralnych z roku 1680. 23 letni Wulff spełnił powierzone mu zadanie w ciągu zaledwie 22 tygodni, rozszerzając jednocześnie objętość instrumentu z czternastu na osiemnaście głosów.

Rybiński był najprawdopodobniej zadowolony z pracy Wulffa, a mając na myśli zarówno twórcze jak i gospodarcze aspekty klasztoru, podpisał z młodym organmistrzem umowę o dalszej współpracy. Według niej, Wulff miał na koszt klasztoru odbyć długotrwałą podróż do Niemiec i Holandii, aby zobaczyć tam zarówno znane, jak i znajdujące się jeszcze w budowie organy. Miał on pogłębić swoje wiadomości w dziedzinie budowy organów oraz doskonalić swoje umiejętności organmistrzowskie poprzez współpracę z najlepszymi specjalistami ówczesnych lat.

W zamian za to „stypendium” Wulff miał powrócić do Oliwy, wstąpić do zakonu cystersów i wykorzystać zdobytą wiedzę do budowy nowego instrumentu, który usunie w cień wszystkie dotychczasowe organy.

Niestety nie wiadomo, jakie miejscowości Wulff odwiedził w czasie swojej podróży w latach 1760 -1762, ale należy przyjąć iż był on w różnych klasztorach cystersów w Holandii i w zachodnich oraz południowych Niemczech. Możliwości podróży w tamtych czasach były wysoce ograniczone. Podróż drogą lądową oznaczała konieczność jechania przez Pomorze oraz księstwo Brandenburskie, które prowadziły ze sobą „wojnę trzynastoletnią”. Podróż taka byłaby więc bardzo ryzykowna. Należy więc przyjąć, iż Wulff udał się drogą morską z Gdańska do Amsterdamu, a następnie drogą lądową poprzez Holandię najpierw do zachodnich, a potem do południowych Niemiec.

Jan Janca podkreśla w swojej książce, iż organy Józefa Gablersa z miejscowości Weingarten oraz Ochsenhausen miały wpływ na instrument, wybudowany w Oliwie przez Wulffa, podobnie jak obydwa instrumenty mistrza Rieppa z klasztoru w Ottobeuren, znajdujące się wówczas w fazie budowy.

 Spis treści 

1763 - 1788, Johann Wilhelm Wulff alias Brat Michał
       Po powrocie do Oliwy, Wulff wypełnił swoją część umowy z opatem Rybińskim i wstąpił 21-go stycznia 1763 roku do zakonu cystersów, przyjmując jednocześnie imię: brat Michał. Jeszcze w tym samym roku Wulff rozpoczął budowę organów na wschodniej emporze nawy głównej. Było to dla niego niewątpliwie bardzo trudne przedsięwzięcie, gdyż gotowy instrument miał posiadać 83 rejestry, 3 klawiatury oraz klawiaturę nożną, a wszystko razem miało się znaleźć w stosunkowo wąskiej nawie głównej.

W czasie budowy pomagało Wulffowi w różnych rzemiosłach od 20-u do 25-u braci klasztornych. Niejednego z nich Wulff musiał uprzednio sam przyuczyć do zawodu, zanim mogli mu pomagać przy pracy nad instrumentem. Dwaj bracia snycerze szczególnie wyróżnili się z pośród innych: Józef Gross oraz brat Alnaus, znany również jako Marcin Trost z Dobrego Miasta. Podpisy tych mnichów można znaleźć na wielu figurach prospektu.

Aby poradzić sobie z tym jakże trudnym umiejscowieniem organów, Wulff zaprojektował organy w kształcie podkowy, które miały całkowicie wypełnić wschodnią emporę nawy głównej. Na północnej i południowej ścianie znajdują się dwie główne fasady organów, zbiegając się na ścianie zachodniej z centralnie umiejscowionym, okrągłym oknem. Ponad nim znajduje się zachodnia fasada, sięgająca aż do sklepienia. Ta właśnie fasada jest jedyną, w całości z nawy głównej widoczną fasadą. Zarówno północna, jak i południowa fasada nie jest w całości widoczna z żadnego zakątka kościoła. Jednakże zbudowane w kształcie falistym na tych obydwóch fasadach pola z piszczałkami, sprawiają wrażenie, jakby tworzyły trzy wieże piszczałkowe, zbiegające się do okna mariackiego, znajdującego się na ścianie zachodniej. Zarówno na północnej, jak i na południowej fasadzie, organy zakończone są wystającymi ponad balustradę empory wieżami z piszczałkami klawiatury nożnej.

Prospekt organów jest ozdobiony rzeźbami w stylo rokokowym. Na prospekcie i w poszczególnych jego polach siedzą albo stoją figury aniołów, trzymając w rękach puzony, trąbki oraz dzwoneczki. Te właśnie figury Wulff wyposażył w specjalny mechanizm, który powoduje po uruchomieniu do tego przeznaczonego rejestru, iż Anioły te poruszają się w ten sposób, jak by same grały na trzymanych instrumentach. Pośrodku na górze, prospekt uwieńczony jest pozłacanym słońcem. Wraz z wieloma gwiazdami umieszczonymi w różnych miejscach na prospekcie, można wprowadzić je w obrót, poprzez użycie specjalnego rejestru.
W sumie cały prospekt posiada 40 figur, z czego 29 jest ruchomych.

Wulff umieścił „Kronpositiv” (trzeci manuał) na zachodniej stronie prospektu. „Oberwerk” (drugi manuał) znalazł swoje miejsce na południowej fasadzie a „Hauptwerk” (pierwszy manuał) na północnej. Piszczałki manuału nożnego zostały podzielone na dwie części i umiejscowione z przodu, na północnej i południowej fasadzie.

Pulpit z klawiaturami stał na środku empory i był pierwszym tego typu w północno-wschodniej Europie. Klawiatury posiadały po 54 klawisze. 100 dźwigni rejestrowych było umiejscowionych dookoła klawiatur. 83 spośród nich obsługiwało rejestry brzmiące, a pozostałych 17 – inne funkcje instrumentu.
Przyjmuje się, że z powodu skomplikowanej mechaniki trzeba było dźwignie rejestrowe wyciągać ponad 20 centymetrów.

Dopływ powietrza do organów zapewniało 14 miechów o formie klinowej, umiejscowionych nad sklepieniem północnej nawy bocznej. Obsługę ich zapewniało czasami aż siedmiu kalikantów.

W roku 1772 nastąpił pierwszy rozbiór Polski i Oliwa stała się częścią Prus. Większość majątku klasztornego została skonfiskowana, a władze pruskie zapłaciły cystersom pewne odszkodowanie. Było to jednak o wiele za mało w stosunku do prawdziwej wartości zagarniętego mienia.
Opat Rybiński starał się zrobić wszystko, aby ukończyć budowę organów, tak więc zaczął on wyprzedawać dzieła sztuki ze skarbca klasztornego. Z braku dostatecznej ilości środków finansowych zrezygnowano jednak z wykończenia prospektu w takiej objętości, jak to było zaplanowane.

Oprócz budowy organów, czas Wulffa wypełniały również studia teologiczne. W roku 1776 brat Michał został wyświęcony na księdza i otrzymał imię: Ojciec Michał.
Po śmieci mnicha Rybińskiego, klasztor oliwski był zarządzany przez katolicki zarząd Księstwa Pruskiego.
Jakieś nieokreślone wydarzenie powstrzymało dalszą budowę organów w roku 1788.
Niektóre źródła mylnie podają jako przyczynę tej przerwy śmierć Ojca Michała, który zmarł dopiero 11 marca 1807 roku.

Nowy opat książęcy - Biskup Karl von Hohenzollern nakazał przenieść klawiaturę już prawie gotowych organów ze środka empory, na północną fasadę do znajdującego się tam pudła ekspresyjnego. Stojący na środku empory pulpit najwyraźniej przeszkadzał muzykom uczestniczącym w wielkich mszach. Poza tym opat zażądał przestrojenia organów o pół tonu.
Można przypuszczać, iż Ojciec Michał dostał ataku serca, dowiedziawszy się o żądaniach opata. Nakład pracy w przebudowę już wtedy działającego instrumentu byłby olbrzymi. Wystarczy tylko sobie wyobrazić trudności przy zmianie niesłychanie skomplikowanej mechaniki. Inną możliwością jest, iż Ojciec Michał nie zgodził się wykonać żądanych zmian na swoim życiowym zadaniu, co spowodowało odebranie mu nadzoru na budową organów.

 Spis treści 

1790 - 1793, Fryderyk Rudolf Dalitz
       W roku 1790 powierzono dokończenie organów Wulffa znanemu i bardzo wysoce cenionemu gdańskiemu organmistrzowi - Fryderykowi Rudolfowi Dalitzowi.
Zgodnie z oczekiwaniami, Dalitz usunął stojący na środku empory pulpit i wbudował go w pudło ekspresyjne na północnej fasadzie. Poza tym zamienił położenie piszczałek z „Oberwerk” z połową piszczałek klawiatury nożnej. „Oberwerk” przeniesiony został z południowej, na północną fasadę, a na jego miejsce zainstalowany został „Pedalwerk”, tak więc od tamtej pory wszystkie rejestry klawiatury nożnej znajdują się na południowej fasadzie, za plecami organisty.

Duże organy oliwskie Dalitz ukończył w roku 1793, jednakże również i on nie zrealizował żądanego przez opata przestrojenia instrumentu.

Dzieło Dalitza kosztowało klasztor 8500 guldenów, podczas gdy cała poprzednia budowa w latach 1763 - 1788 kosztowała zaledwie 7982 guldeny.

Gotowy instrument posiadał 83 rejestry i 5100 piszczałek. W tym miejscu pora przedstawić dyspozycję organów Wulffa-Dalitza z roku 1793. Były to wówczas największe organy w Europie, a prawdopodobnie i również na świecie.

Dyspozycja dużych organów po pracach wykonanych przez F.R. Dalitza w 1793 roku.
Manuał I (Hauptwerk)
   
Manuał II (Oberwerk)
 
Contraprincipal
32'
od H   Principal
16'
w p.od c0
Principal
16'
w p.   Flaut major
16'
C-H=Principal
Quintatön
16'
    Rohrflöt
8'
 
Gedackt Pommer
16'
    Quintatön
8'
 
Principalquinte
10 2/3'
    Viola da Gamba
8'
 
Flaut major
8'
    Viola d'amour
8'
 
Meerflaut
8'
    Flaut amabile
4'
 
Violoncello
8'
    Meerflaut
4'
 
Salicional
8'
    Violoncello
4'
 
Quinte
5 1/3'
    Quinte
2 2/3'
 
Octave
4'
    Octave
2'
 
Flaut
4'
    Flaut traverso
2'
 
Waldflöte
4'
    Mixtur VII
2'
 
Salicional
4'
    Cornet IV
 
Nassatflöte
2 2/3'
    Dulcian
16'
 
Mixtur IX
4'
    Vox humana
8'
 
Scharff III
2'
     
 
Fagott
16'
     
 
Trompete
8'
     
 
 
     
 
Manuał III (Kronwerk)
   
Pedał I
 
Bordun
16'
    Principal
32'
w p. od c0
Principal
8'
    Vilone
32'
 
Flaut major
8'
    Viola da Gamba
32'
 
Principal
4'
    Fugara
32'
 
Principal clairon
4'
    Subbaß
16'
 
Flauto traverso
4'
    Quintatön
16'
 
Principalquinte
2 2/3'
    Viola da Gamba
16'
 
Octave
2'
    Hohlflöte
8'
 
Waldflöte
2'
    Quintatön
8'
 
Sedezquinte
1 1/3'
    Gedackt Pommer
4'
 
Flageolet
1'
    Quintatön
4'
 
Mixtur VI
4'
    Bauernflöte
2'
 
Cymbel IV
    Waldecho
1'
 
Oboe
8'
    Scharf VI
 
Regal
4'
    Posaune
32'
 
 
     
 
Pomoce gry
   
Pedał II
 
5 Zaworów glównych
    Principal
16'
w p.
1 Anióły z Trombkami
    Principal contra
16'
 
1 Anióly z Dzwonami
    Quinte
10 2/3'
 
2 Słońca i Cybmble
    Octave
8'
 
2 Cimbelsterne
    Rohrflöte
8'
 
Bębeny Pedałpwe
    Violoncello
8'
 
Dzwon kalkantów
    Salicional
8'
 
Evacuant
    Principalquinte
5 1/3'
 
 
    Octave
4'
 
 
    Waldflöte
4'
 
 
    Theorbe
4'
 
 
    Quinte
2 2/3'
 
 
    Mixtur VIII
4'
 
 
    Posaune
16'
 
 
    Trompete
8'
 
 
    Clairon
4'
 
 
    Nachtschall
2'
 
             
w p. = Piszczałki stojonce w prospekćie        

Pryncypał 16’ und Flaut 16’ z drugiego manuału posiadały wspólną oktawę. To samo dotyczyło rejestrów „Principal” 32’ i „Violine“ 32’ oraz „Gamba” 32’ i „Figura” 32’ z klawiatury nożnej.
Należy również założyć, iż z powodu braku miejsca, wiele rejestrów ośmiostopowych było również ze sobą połączonych.

Duże organy były dalekie od perfekcji. Można było używać jednocześnie tylko jeden rejestr 32-stopowy klawiatury nożnej. Użycie więcej niż jednego rejestru powodowało zanik dopływu powietrza. Ten sam problem występował w pierwszym i drugim manuale. Nie można więc było na tym instrumencie grać tak zwanego „Tutti”.

 Spis treści 

1835, Jakob Bernhard Wiszniewski
       W roku 1831 rząd pruski rozwiązał zakon cystersów postanowieniem z roku 1820. Budynki klasztorne wraz z całym majątkiem zostały przekazane katolickiej parafii w Oliwie.

W roku 1835 mistrz Bernard Wiszniewski przeprowadził naprawę dużych organów. Zarówno szczegóły, jak i objętość tych prac są niestety nieznane.

 Spis treści 

1863 - 1865, Fryderyk W. Kaltschmidt
       Od czasu, kiedy klasztor w Oliwie dostał się pod zarząd pruski, zaczął on ubożeć. Dlatego też wielokrotnie brakowało pieniędzy na odpowiednią konserwację i naprawę organów, co spowodowało, iż instrument ten podupadł.
Dziewięć spośród czternastu miechów nie nadawało się do dalszego użytku i musiały zostać odłączone. Ówcześni słuchacze opisują brzmienie tego instrumentu jako matowe i słabe.

W okresie romantyzmu powstało wiele legend i pogłosek o organach oliwskich. Jedna z legend powiada, że jeśliby użyto do grania wszystkie rejestry, to powypadałyby wszystkie okna i drzwi, ściany by popękały, a cała katedra mogłaby się zawalić. Inna pogłoska mówi, iż to matowe brzmienie organów jest zemstą pewnego mnicha na zakonie. Podobno czuł on się pokrzywdzony karą, którą mu klasztor nałożył i dlatego zamknął pewien sobie tylko znany zawór w dopływie powietrza. Mówiło się również, że przy użyciu wszystkich rejestrów klawisze stawiały tak duży opór, iż nikt nie był w stanie grać na tym instrumencie.

W roku 1858 ówczesny organista zażądał przebudowy organów. Pracę tę wykonał Fryderyk W. Kaltschmidt ze Szczecina na polecenie Państwa pruskiego. Kaltschmidt zbudował na nowo całą mechanikę pulpitu oraz wiatrownic. Mniej więcej 45 rejestrów z organów Wulffa i Dalitza zostało ponownie wykorzystanych, 30 rejestrów zostało odnowionych, mikstury i pozostałe rejestry zostały przerobione. Kaltschmidt zaprojektował swoje wiatrownice w taki sposób, aby wykorzystać maksymalną ilość piszczałek prospektowych Wulffa. „Kronwerk” (trzeci manuał) został przeniesiony do pudła ekspresyjnego, co spowodowało konieczność odłączenia piszczałek tego rejestru w prospekcie. Kaltschmidt zachował strukturę organów Dalitza i dlatego wszystkie trzy manuały wraz z ich jedenastoma wiatrownicami pozostały we wschodniej i północnej fasadzie, a rejestry klawiatury nożnej wraz z ich ośmioma wiatrownicami pozostały w całości w południowej fasadzie.

Dyspozycja dużych organów po przebudowie przez F.W. Kaltschmidta w 1865 roku.
Manuał I
   
Manuał II
 
Bordun
32'
nowe, od H   Principal
16'
w p.
Principal
16'
w p.   Flaut major
16'
 
Bordun
16'
    Principal
8'
w p.
Principal
8'
w p.   Prästant
8'
nowe
Viola da Gamba
8'
nowe   Fugara
8'
nowe
Salicional
8'
    Viola d'amore
8'
 
Hohlflöte
8'
nowe   Gedackt
8'
 
Violoncello
8'
    Flaut traverso
8'
nowe
Gedackt
8'
    Oktave
4'
 
Nassat
5 1/3'
nowe   Flaut traverso
4'
 
Oktave
4'
    Flaut amabile
4'
 
Gemshorn
4'
    Quinte
2 2/3'
 
Doppelflöte
4'
nowe   Septime
2 2/7'
nowe
Spitzflöte
4'
nowe   Superoktave
2'
 
Quinte
2 2/3'
    Mixtur V
4'
 
Superoktave
2'
    Kornett IV
4'
nowe
Kornett V
8'
nowe   Progr. harm. IV
nowe
Mixtur V-VI
4'
    Dulcian
16'
 
Cymbel III-IV
2'
    Oboe
8'
z Man. III
Fagott
16'
prz.    
 
Trompete
8'
     
 
 
     
 
Manuał III (Pudłow ekspres.)
   
Pedał I (Forte)
 
Lieblich Gedackt
16'
nowe   Kontraprincipal
32'
newe, C-E kryte
Principal
8'
nowe   Kontraviolone
32'
nowe
Schweizerflöte
8'
nowe   Principal
16'
w p.
Flauto dolce
8'
nowe   Violone
16'
nowe
Lieblich Gedackt
8'
nowe   Bordun
16'
nowe
Äoline
8'
nowe   Quinte
10 2/3'
w p.
Prästant
4'
nowe   Oktave
8'
w p.
Rohrflöte
4'
    Nasat
5 1/3'
 
Gemshornquinte
2 2/3'
nowe   Oktave
4'
 
Superoktave
2'
    Theorbe
4'
 
Waldflöte
2'
    Quintadena
4'
 
Flageolett
1'
    Quinte
2 2/3'
 
Mixtur IV
4'
    Superoktave
2'
 
Scharf III
2'
    Mixtur VI
8'
nowe
Vox angelica
16'
nowe, od H   Scharf III
2'
 
Cromorne
8'
prz.   Kontraposaune
32'
nowe
 
    Posaune
16'
nowe
 
    Trompete
8'
 
 
    Schalmey
4'
 
 
    Cornett
2'
prz.
 
     
 
 
   
Pedał II (Piano)
 
 
    Gamba
16'
nowe
 
    Subbaß
16'
 
 
    Salicet
8'
nowe
 
    Violoncello
8'
nowe
 
    Baßflöte
8'
 
 
    Quintadena
8'
 
 
    Flöte
4'
 
 
    Fagott
16'
 
             
w p. = Piszczałki stojonce w prospekćie        
prz. = Piszczałkiprzerobione        


 Spis treści 

1874, Karol Schuricht
       Karol Schuricht odrestaurował w roku 1874 organy chóralne w południowej części nawy poprzecznej. Niestety brakuje jakichkolwiek szczegółów o tych pracach.

 Spis treści 

1902, Bracia Oswald is Paweł Dinse
       Firma braci Oswalda i Pawła Dinse z Berlina wykonała kilka zadań kościele oliwskim.
Odnowiono 16’ i 8’ rejestry języczkowe klawiatury nożnej oraz w „Hauptwerk“ i 8’ rejestr języczkowy w „Kronwerk”.

Poza tym wyposażono organy chóralne w pneumatyczną trakturę. Instrument ten posiadał teraz 14 rejestrów w dwóch manuałach oraz klawiaturze nożnej

 Spis treści 

1914 - 1917
       Po wybuchu pierwszej wojny światowej, rząd pruski starał się zdemontować cynowe piszczałki dużych organów i użyć je jako złom, w celu przeznaczenia ich do celów wojskowych. Uratowano ten instrument dzięki znacznemu oporowi parafii oliwskiej.
Tylko trzy lata później, w roku 1917, wojsko pruskie zabrało cynowe piszczałki organów chóralnych.

 Spis treści 

1934 - 1935, Josef Goebel
       W roku 1914 zadanie konserwacji obydwóch instrumentów w katedrze oliwskiej otrzymał gdański warsztat organowy Józefa Goebela. Goebel opracował plany przebudowy tych instrumentów, a do ich realizacji doszło dopiero w roku 1934, z powodu braku pieniędzy.

W ramach tej przebudowy, Goebel wymienił na nowe większość piszczałek Wulffa , Dalitza i Kaldschmidta. Organy zostały wyposażone w trakturę elektro-pneumatyczną oraz całkiem nowy, wolno stojący pulpit. Dyspozycja została podzielona na sześć sekcji: ”Hauptwerk”, „Positiv”, „Brustwerk”, „Oberwerk”, „Echowerk”, i „Pedalwerk”. Niestety nowy pulpit miał tylko cztery zamiast pięciu klawiatur, tak więc podział organów był nic nie warty, bo „Positiv” i „Brustwerk” były przyłączone do jednego manuału.
Prawdopodobnie Goebel miał duże problemy z ciasnotą, gdyż w wielu miejscach użył on systemu mieszanego, między innymi w „Hauptwerk” w rejestrach „Principal” 8’ i „Oktawa” 4’. System mieszany w tym miejscu działał prawdopodobnie w następujący sposób:

Naciskając klawisze c1 i c2 przy wyciągniętych rejestrach „Principal” 8’oraz „Oktave” 4’ powinny zabrzmieć cztery piszczałki: c1 i c2 w „Prinzipal” 8’ oraz c2 i c3 w „Oktave” 4’. Z powodu braku pewnych piszczałek, brzmiało w Oliwie tylko c3 w „Oktave” 4’. Aby symulować brakujące c2 w „Oktave” dołączono do niego dwie piszczałki z 2’ i 1 1/3’ pozycji w c1, co imitowało brzmienie c2 w 4’ rejestrze.

Poza tym Goebel zelektryfikował pneumatyczną trakturę organów chóralnych oraz połączył ją 65-o metrowym kablem z pulpitem dużych organów.
Brakujące piszczałki w organach chóralnych zostały wykonane na nowo. Obydwa te instrumenty zostały podporządkowane nowemu, przedstawionemu w Wiedniu w roku 1899 strojowi równomiernemu.

Po tej przebudowie, oliwskie organy posiadały 101 rejestrów, wliczając w to 14 rejestrów organów chóralnych i 6800 piszczałek. Tak więc były one znowu największym instrumentem w zasięgu Bałtyku, aż do roku 1938, gdy instrument Emanuela Kempera w Katedrze Mariackiej w Gdańsku stanął na czele tej listy, posiadając 120 rejestrów.

Dyspozycja dużych organów po przebudowie przez J.Goebela w 1935 roku.
Hauptwerk (Manuał II)
   
Positiv (Manuał I)
 
Principal
16'
nowe, od H   Quintaden
8'
 
Gedacktpommer
16'
C-F Fis nowe   Principal
4'
 
Deutscher principal
8'
    Rohrflöte
4'
C-cis nowe
Offenflöte
8'
C-c nowe   Nachthorn
2'
cał. nowe
Rohrflöte
8'
C-c nowe   Kleinquinte
1 1/3'
 
Geige
8'
C-f nowe   Sifflöte
1'
 
Gorßnassat
5 1/3'
    Cymbel III
1/2'
cał. nowe
Oktave
4'
    Bärpfeife
8'
 
Blockflöte
4'
cał. nowe    
 
Gemshorn
4'
C-H nowe  
Brustwerk (Manuał I)
 
Quinte
2 2/3'
C-F nowe   Nachthorn
16'
C-H nowe
Superoktave
2
C-cis nowe   Ital. Principal
8'
 
Sesquialtera II
2 2/3'
C-cis nowe   Violflöte
8'
cał. nowe
Scharf IV
2'
cz. nowe   Kupfergedackt
8'
cał. nowe
Groß Mixtur V-VI
2'
    Flachflöte
4'
cał. nowe
Bombarde
16'
    Principalquinte
2 2/3'
C-Fis nowe
Trompete
8'
    Oktave
2'
 
Klarine
4'
cał. nowe   Mixtur III-V
1 1/3'
 
 
    Trichterregal
8'
cał. nowey
 
     
 
Brustwerk (Manuał III)
   
Echowerk (Manuał IV)
 
Quintaden
16'
cal. nowe   Lieblich Gedackt
16'
C-cis nowe
Weitprincipal
8'
    Hornprincipal
8'
cał. nowe
Spitzflöte
8'
    Sanftgedackt
8'
C-cis nowe
Meerflaut
8'
    Schweizerpfeife
8'
C-cis nowe
Weidenpfeife
8'
C-f nowe   Geigenschwebung
8'
 
Prästant
4'
    Viola
4'
 
Querflöte
4'
9 n.p   Quintaden
4'
27 p.p.
Nasat
2 2/3'
cał. nowe   Zartquinte
2 2/3'
10 n.p.
Oktaveflöte
2'
cał. nowe   Waldflöte
2'
14 n.p.
Superquinte
1 1/3'
cał. nowe   Terzflöte
1 3/5'
cał. nowe
Sedecima
1'
cał. nowe   Septime
1 1/7'
cał. nowe
Mixtur II-IV
2 2/3'
cz. nowe   None
8/9'
cał. nowe
Rankett
16'
cał. nowe   Terzcymbel III
4/5'
cał. nowe
Krummhorn
8'
cał. nowe   Scharff VI
2'
cał. nowe
Geigenregal
4'
cał. nowe   Dulcian
16'
cał. nowe
 
    Oboe
8'
cał. nowe
 
    Vox humana
8'
cał. nowe
 
    Schalmey
4'
cał. nowe
 
     
 
Pedał
Kontraprincipal
32'
C-cis nowe   Rauschpfeife 2'+2 2/3'
 
Principal
16'
    Bauernpfeife
1'
cał. nowe
Violon
16'
    Mixtur VI
5 1/3'
cz. nowe
Untersatz
16'
cał. nowe   Posaune
32'
C-H nowe
Lieblich Gedackt
16'
transmitwane   Posaune
16'
transmitowane
Quintbaß
10 2/3'
    Dulcian
16'
transmitowane
Oktavbaß
8'
    Trompete
8'
transmitowane
Rohrflöte
8'
    Schalmey
4'
transmitowane
Theorbe
4'
    Cornet
2'
cał. nowe
Weitgedackt
4'
cał. nowe    
 
             
cał. nowe = całkowićie nowe piszczałki        
cz. nowe = czeńćowo nowe piszczałki        
n.p. = Ilosć nowych piszczałek        
p.p. = Ilosć piszczałek pedałowych        


 Spis treści 

1945, Fryderyk Schwarz
       Organy oliwskie przetrwały druga wojnę światowa w stosunkowo dobrym stanie. Piszczałki prospektowe, pochodzące jeszcze od Wulffa zostały zawczasu zdemontowane i ukryte, a okno na środku zachodniej fasady zamurowano, dzięki czemu zatrzymało ono ogień artyleryjski.
Największe szkody wyrządziła armia rosyjska po wyzwoleniu Oliwy. Żołnierze uszkodzili pulpit oraz rozkradli wiele piszczałek z „Brustwerk” i z „Positiv”. Kabel, łączący organy główne z chóralnymi został pocięty.

Jeszcze w roku 1945 Fryderyk Schwarz, wcześniejszy pomocnik Józefa Goebela, wydobył z ukrycia piszczałki prospektowe, zamontował je ponownie w instrumencie i doprowadził organy do stanu używalności jeszcze przed Bożym Narodzeniem.

 Spis treści 

1955, Wacław Biernacki
       Kolejna rekonstrukcja została przeprowadzona przez Wacława Biernackiego w roku 1955. Dostawił on brakujące piszczałki oraz dodał jeden rejestr, imitujący dzwonki.

Ta właśnie naprawa umożliwiła rozpoczęcie serii koncertów, które począwszy od 1958 roku przeprowadzone są każdego lata w ramach Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Organowej.

 Spis treści 

1966 - 1968, Zygmund Kamiński
       Firma Zygmunta Kamińskiego przeprowadziła w latach 1966 do 1968 gruntowną renowację organów oliwskich. Kamiński wyposażył je w całkiem nowy pulpit z pięcioma klawiaturami i możliwością wybrania 6-u dowolnych kombinacji. Dokonał on również nowego podziału na 5 sekcji i zainstalował nowy, dziewięciogłosowy „Positiv”, w trzeciej zachodniej arkadzie.

System mieszany został usunięty, a brakujące piszczałki uzupełnione. Kamiński zmienił również brzmienie niektórych mikstur.
Organy chóralne zostały ponownie podłączone do głównego pulpitu.

Po zakończonej tej modernizacji, organy oliwskie posiadały 110 brzmiących rejestrów, z czego 87 w instrumencie głównym, 9 w dodatkowym „Positiv” oraz 14 w organach chóralnych. W sumie organy te posiadały 7876 piszczałek.

Dyspozycja organów po przebudowie przez Kamińskiego w 1968 roku.
Pozytyw (Manuał I)
 
Brustwerk (Manuał III)
 
Kronwerk (Manuał V)
Flet kryty
8'
  Róg nocny
16'
  Hornpryncypał
8'
Kwintadena
8'
  Pryncypał włoski
8'
  Flet kryty
8'
Pryncypał
4'
  Flet miedziany
8'
  Gamba
8'
Rurflet
4'
  Violflet
8'
  Flet
4'
Oktawa
2'
  Oktawa
4'
  Oktawa
4'
Kwinta mała
1 1/3'
  Flet płaski
4'
  Viola
4'
Sifflet
1'
  Kwinta
2 2/3'
  Kwinta
2 2/3'
Scharf IV
  Oktawa fletowa
2'
  Flet leśny
2'
Musette
8'
  Tercja
1 3/5'
  Tercflet
1 3/5'
Tremolo
  Gemskwinta
1 1/3'
  Septyma
1 1/7'
 
  Oktawa
1'
  Nona
8/9'
Hauptwerk (Manuał II)
  Tercjan II
  Mixtura pryncypałowa III-IV
Pryncypał
16'
  Mixtura III-V
  Scharf V
Gedacktpommer
16'
  Kwintcymbel III
  Terccymbel III
Pryncypal
8'
  Krummhorn
8'
  Dulcjan
16'
Flet otwarty
8'
  Trichterregal
8'
  Trompet jasny
8'
Rurflet
8'
  Barpfeife
8'
  Obój
8'
Viola
8'
  IV/III
  Vox humana
8'
Nasard wiekli
5 1/6'
  V/III
  Szałamaja
4'
Oktawa
4'
   
  Tremolo
Blokflet
4'
 
Schwellwerk (Manuał IV)
   
Gemshorn
4'
  Kwintadena
16'
 
Pedał
Sesquialtera II
  Pryncypał
8'
  Kontrapryncypał
32'
Kwinta
2 2/3'
  Flet morski
8'
  Pryncypałbas
16'
Superoktawa
2'
  Salicet
8'
  Subbas
16'
Mixtura V-VI
  Praestant
4'
  Wiolonbas
16'
Scharf IV
  Flet poprzeczny
4'
  Kwintabas
10 2/3'
Bombard
16'
  Vox coelestis
8'
  Oktavbas
8'
Trompet
8'
  Oktawa fletowa
2'
  Rurflet
8'
Clairon
4'
  Superkwinta
1 1/3'
  Flet kryty
8'
I/II
  Sedecima
1'
  Chroałbas
4'
III/II
  Mixtura II-IV
  Flet szeroki
4'
IV/II
  Acuta III-IV
  Rauschpfeife 2'+2 2/3'
V/II
  Ranket
16'
  Okaryna
1'
 
  Obój
8'
  Miksturbas VI
 
  Regał skrzypcowy
4'
  Kontrapuzon
32'
 
  Dzwony
F-c1
  Puzon
16'
 
  V/IV
  Dulcjan
16'
 
   
  Trompet
8'
Organy boczne
  Szałamaja
4'
Manuał I (IV)
 
Manuał II (V)
  Kornetion
2'
Bourdon
16'
  Pryncypał
8'
  I/Ped
Pryncypał
8'
  Salicet
8'
  II/Ped
Gamba
8'
  Flet kryty
4'
  III/Ped
Flet otwarty
4'
  Rurflet
2'
  IV/Ped
Gemshorn
2'
  Tremolo
  V/Ped
Progresja II-IV
   
   
Cymbel oktawowy II  
Pedał
   
V/IV
  Subbas
16'
   
 
  Fletbas
8'
   
 
  Cello
8'
   
 
  IV/Ped
   
 
  V/Ped
   




 Spis treści 

2000 - 2004, Zdzisław Mollin
       W roku 2000 polska firma Zdzisława Mollina rozpoczęła generalną renowację piszczałek prospektowych. Wszystkie 445 piszczałki dokładnie oczyszczono, a następnie zbadano. Na mniej więcej 15 piszczałkach odkryto uszkodzenia korozją. Zrobiono więc odciski tych piszczałek, a następnie poddano je chemicznej analizie w celu ustaleniu zawartości cyny. Dzięki temu można było odlać uszkodzone fragmenty piszczałek, a następnie wlutować je w odpowiednie miejsca.

Chemiczna analiza nieoczekiwanie wykazała, iż zawartość cyny w piszczałkach Wulffa wynosi 95%. Poza tym wykryto ślady metali szlachetnych, prawdopodobnie złota, które zostało przed ponad dwustu laty domieszane w celu uszlachetnienia tego stopu. W ten sposób udało się firmie Mollina uratować wszystkie zagrożone piszczałki. Jedynie w klawiaturze nożnej rejestr „Oktavbas” był zbyt mocno uszkodzony i stracił siłę swojego głosu. Decyzja, co ma się w przyszłości stać z tym rejestrem nie jest łatwa. Z jednej strony trzeba zachować wszystkie piszczałki prospektowe, z drugiej strony rejestr, którego nie można używać jest zbędny. Poza tym, próba odlania nowych piszczałek prospektowych jest skazana na niepowodzenie, gdyż odróżniałyby się one optycznie od tych, które od ponad dwustu lat wystawione są na działanie czynników zewnętrznych, co nadało im charakterystyczny kolor.

W roku 2003 został zainstalowany nowy pulpit. W przeciwieństwie do pulpitu Kamińskiego, nowy system posiada elektroniczną matrycę 8x8, umożliwiającą wolny wybór do 64-ch kombinacji. Konieczność tej modernizacji wynikła z przyczyny, iż obok corocznego Festiwalu Muzyki Organowej, odbywa się w Katedrze Oliwskiej do siedmiu mszy dziennie, a zmiana potrzebnych do tego ustawień, wymagała na starym pulpicie zbyt dużo czasu.

Również w roku 2003 zostały przebudowane organy chóralne, poprzez wymianę ich na organy firmy Kemper. Oprócz drobnych zmian w dyspozycji, rozszerzono objętość tego instrumentu z 14 na 17 rejestrów.
W maju 2004 brakowało jedynie rejestru „Regal” 8’, ale wiatrownica była już na jego montaż przygotowana

Dyspozycja organów bocznych po przebudowie w 2003 roku.
Hauptwerk (Manuał I)
 
Brustwerk (Manuał III)
 
Pedał
Pryncypał
8'
  Copula
8'
  Subbas
16'
Flet major
8'
  Flet minor
4'
  Pommer
8'
Oktawa
4'
  Pryncypał
2'
  Dulcjian
16'
Flet drewniany
4'
  Sesquialtera II
  I/Ped
Nasard
2 2/3'
  Scharff II-IV
  II/Ped
Szpicflet
2'
  Regał
8'
   
Mixtura IV-VI
  Tremolo II
   
Trompet
8'
  Stella
   
II/I
   
   


 Spis treści 

Dzisiejszy stan dużych organów
       Dzisiejszy stan dużych organów w katedrze oliwskiej jest następujący:
Prospekt instrumentu pochodzi w całości z ręki Jana Wolffa, z lat 1763 -1788. Ruchome, dekoratywne elementy prospektu posiadają oryginalną mechanikę, również wykonaną przez Wulffa. Prospekt posiada absolutnie niepowtarzalną formę i zalicza się do największych na świecie.

Wszystkie piszczałki prospektowe, w liczbie 445, również są wykonane przez Wulffa. Prawie połowa pozostałych piszczałek pochodzi od Wulffa (1763-1788), Dalitza (1790-1793) i Kaltschidta (1863/1865). Pozostała część pochodzi w większości od Goebela (1934-1935) i od Biernackiego (1955) oraz Kamińskiego (1966-1968).
Poszczególne sekcje ułożone są w prospekcie według następującego schematu:
  • „Kronwerk” (Manuał V) znajduje się w zachodniej fasadzie.
  • „Schwellwerk” (manuał IV) jest w tylnej części północnej fasady.
  • „Brustwerk” (manuał III) znajduje się tuż za prospektem, w przedniej części południowej i północnej fasady.
  • „Hauptwerk” (manuał II) stoi w prospekcie w północnej i południowej fasady.
  • „Positiv” (manuał I) znajduje się w trzeciej zachodniej arkadzie.
  • „Pedalwerk” znajduje się w przedniej części prospektu w północnej i południowej fasadzie (tak jak to Wulff w swoim czasie zaprojektował).Wieże piszczałkowe na początku obydwu fasad zawierają piszczałki rejestru Principal 16’.
  • rgany chóralne znajdują się południowej części nawy poprzecznej i dają się grać zarówno z własnego pulpitu, jak i z manuału IV oraz V dużych organów.

Wszystkie trzy instrumenty posiadają trakturę elektro-pneumatyczną. Część użytych tu zaworów elektro-magnetycznych pochodzi z renowacji, wykonanej przez Goebela w latach 1934-1935.

 Spis treści 




©Copyright 2004 - 2017 Gdaskie Organy
Zabrania się kopiowania, udostępniania oraz linkowania zawartości tej strony bez wcześniejszej zgody autora. Wszystkie prawa zastrzeżone.